ustalenia organizacji praw człowieka, ONZ i Rady Europy
Zbiór najważniejszych raportów dokumentujących pushbacki, przemoc i zgony na pograniczu polsko-białoruskim od sierpnia 2021 r.
Konsensus ustaleń · stan na VI 2026
Polska prowadzi systemowe pushbacki — z naruszeniem zakazu refoulement
Human Rights Watch — „Die Here or Go to Poland"
niezależna organizacja rzecznicza (Nowy Jork, 1978); 19 wywiadów z osobami migrującymi, X 2021, Białoruś i okolice Białegostoku.
listopad 2021 · 26 stron
Migranci i osoby ubiegające się o azyl w Polsce i na Białorusi powiedzieli Human Rights Watch, że polscy strażnicy graniczni rutynowo odpychają ich z powrotem przez granicę do Białorusi, bez zachowania należytego procesu. Białoruskie władze zatrzymują tych, którzy zostają odesłani, i sprowadzają ich do punktów zbornych na wolnym powietrzu na terytorium Białorusi, po czym zmuszają ich do ponownego przekroczenia granicy do Polski. Białoruś i Polska ponoszą wspólną odpowiedzialność za tę katastrofę humanitarną.
Grupa Granica — „Kryzys humanitarny na pograniczu polsko-białoruskim"
koalicja kilkunastu polskich organizacji pomocowych i monitoringowych powstała w sierpniu 2021 r.
grudzień 2021 · 37 stron
Ludzie nielegalnie przekraczający granicę są przez polskie służby wyłapywani i siłowo wywożeni na białoruską stronę. Tam z kolei są przez białoruską straż graniczną brutalnie zmuszani do ponownego wejścia do Polski. Nawet ci, którzy zrozumiawszy, w jakiej pułapce się znaleźli, chcieliby wrócić do krajów pochodzenia, nie mają takiej możliwości. W efekcie działań służb obu państw migranci i migrantki tygodniami tułają się po przygranicznych lasach, bez schronienia przed zimnem i deszczem, bez dostępu do pożywienia i czystej wody oraz do pomocy medycznej.
międzynarodowa konfederacja humanitarna + podlaskie stowarzyszenie pomocowe; badanie terenowe na pograniczu.
marzec 2025
Przepychania są czasem połączone z aktami przemocy fizycznej ze strony polskiego personelu mundurowego, w tym pobiciami i rutynowym stosowaniem gazu pieprzowego.
Na białoruskiej stronie granicy osoby w drodze są poddawane niekontrolowanej przemocy ze strony białoruskich służb mundurowych i pozbawiane żywności, wody, opieki medycznej i schronienia. Polityka wypychania w połączeniu z rozległymi umocnieniami granicznymi po stronie polskiej — w tym pięciometrowym płotem zwieńczonym drutem żyletkowym — może uwięzić ludzi na obszarze przygranicznym, zwanym Sistema lub „strefą śmierci", na dni, tygodnie, a nawet miesiące.
HFPC — „Gdzie prawo nie sięga" / Grupa Granica — sprawozdania terenowe
Helsińska Fundacja Praw Człowieka (Warszawa, 1989) — bilans 12 miesięcy kryzysu; sprawozdania interwencyjne X–XI 2022.
lipiec 2022 · grudzień 2022
Migranci są zmuszani przez polskich funkcjonariuszy do przekraczania granicy z powrotem na Białoruś poza wyznaczonymi przejściami granicznymi, przez ogrodzenie z drutu ostrzowego lub przez rzeki graniczne. Praktyka ta nie tylko nie ma żadnej podstawy prawnej, ale jest również skrajnie nieludzka i w wielu przypadkach zagraża życiu i zdrowiu osób odpychanych.
Kryzys jest śmiertelny — zgony liczone w dziesiątkach, łącznie ponad sto
Fundacja Ocalenie i in. — „Przejścia nie ma / No Safe Passage"
wspólny raport organizacji z Polski, Białorusi, Litwy i Łotwy — pierwsza systematyczna rekonstrukcja zgonów na całej granicy UE–Białoruś.
lipiec 2024
116potwierdzonych zgonów · VIII 2021 – III 2024
107w rejestrze BDMG · stan 4 VI 2026
Do końca marca 2024 roku udokumentowano śmierci 116 osób na granicy w czterech krajach (Białoruś, Łotwa, Litwa i Polska), a same osoby migranckie zgłosiły działaczkom w swoich świadectwach co najmniej 26 kolejnych śmierci. Trudne warunki i długotrwały pobyt w lesie na skutek wywózek mogą prowadzić do wycieńczenia i hipotermii, które są najczęstszą przyczyną śmierci na terenach przygranicznych. Jedenaście ciał znaleziono w rzekach, które osoby migranckie wybierają czasami jako drogę w nadziei, że łatwiej będzie się przedostać przez nie niż przez wysokie płoty graniczne.
pushbacki analizowane jako czynnik wymuszonych zaginięć w rozumieniu prawa międzynarodowego.
sierpień 2024 · 48 stron
Ponieważ migranci i migrantki, którzy zostali zawróceni do Białorusi, z reguły nie są odnotowywani w rejestrach służb granicznych, polskie władze rutynowo informują, że nie posiadają żadnej wiedzy o zaginionej osobie i skali zjawiska. W związku z nieprowadzeniem aktywnych poszukiwań tych osób przez służby państwowe, organizacjom i ruchom pomocowym często pozostaje przeszukiwanie lasów na własną rękę.
Kolejne reżimy prawne utrwalają naruszenia i blokują kontrolę społeczną
Amnesty International — analiza ustawy „zawieszającej" azyl
EUR 37/9322/2025 · maj 2025
Uprawnienia wprowadzone przez nowe polskie prawo skutecznie kodyfikują przeprowadzanie bezprawnych przymusowych powrotów na granicy, umożliwiając straży granicznej lekceważenie wniosków o azyl bez uwzględnienia indywidualnych okoliczności poszczególnych osób. Są one niezgodne i sprzeczne z obowiązkami wynikającymi z prawa międzynarodowego wiążącego Polskę, jak również z polską konstytucją, i stanowią zagrożenie dla życia oraz praw człowieka osób pragnących ubiegać się o azyl na granicy.
Badaczki i Badacze na Granicy (OBMF) — analiza akademicka
projekt badawczy środowiska akademickiego (UW/PAN) dokumentujący selektywne stosowanie prawa na północno-wschodniej granicy UE.
2022
Komisja Europejska zdecydowała się przymknąć oko na jawne łamanie prawa unijnego przez polskie służby, tym samym pokazując, że kwestię praworządności na terenie Unii skłonna jest traktować wybiórczo. W obliczu zatem jednoznacznego przyznania niezgodności z prawem przepisów litewskich, niezakwestionowanie odpowiednich przepisów polskich i łotewskich przez Komisję musi budzić uzasadnione wątpliwości z punktu widzenia roli tego organu w Unii Europejskiej.
(s. 6, „Praworządność wybiorcza: zielone światło z Brukseli na pushbacki")
Detencja osób, które przedostały się do Polski, bywa arbitralna i poniżająca
Amnesty International — „Cruelty Not Compassion, at Europe's Other Borders"
EUR 37/5460/2022 · kwiecień 2022
W niektórych ośrodkach ludzie żyli w przepełnionych przestrzeniach z maksymalnie 24 osobami w jednym małym pokoju, z godzinnym dostępem do terenów na zewnątrz każdego dnia i prawie bez kontaktu ze światem zewnętrznym. Wielu zgłaszało, że padło ofiarą tortur w swoich krajach ojczystych, przez co przedłużające się zatrzymanie w tych ośrodkach, brak informacji o swoim statusie i ciągła niepewność nasiliły istniejące traumy i bez wątpienia będą miały negatywne długofalowe konsekwencje dla ich zdrowia fizycznego i psychicznego.
2022–2023 · PL / EN · hostowane przez HFPC i Konsorcjum Migracyjne
Terenowe sprawozdania interwencyjne koalicji (X–XI 2022: ≥13 500 osób objętych pomocą od VIII 2021; XII 2022–I 2023) oraz anglojęzyczny brief podsumowujący 11 miesięcy kryzysu.
Arbitralna detencja ~2 000 osób, poniżające traktowanie w ośrodkach strzeżonych, przymusowe powroty — na tle równoległego przyjęcia uchodźców z Ukrainy.
Bilans 2023 r.: ok. 2 800 przypadków pushbacków wobec 1 775 osób — w tym 1 682 już po zmianie rządu 13 XII 2023. Tytuł od relacji o polewaniu ludzi wodą z gazem pieprzowym. To z tego raportu pochodzą liczby cytowane w sekcji Dane.
7 317 zawróceń XII 2023 – VI 2024; kwalifikacja praktyki jako naruszenia non-refoulement. Interwencja strony trzeciej w sprawie R.A. i inni p. Polsce (Wielka Izba).
414 dzieci udokumentowanych na granicy; co najmniej 265 małoletnich bez opieki przekroczyło granicę w 2024 r.; 1 407 zgłoszeń o pomoc dotyczących dzieci od IX 2021 do VI 2024.
„Tymczasowe" zawieszenie praw człowieka na granicy polsko-białoruskiej — pierwszy rok obowiązywania ustawy o ograniczeniu prawa do azylu w praktyce terenowej.